De lijst van knelpuntberoepen wordt jaar na jaar langer. De VDAB telt er momenteel 251, tien meer dan vorig jaar. Op uitnodiging van de districtscommissie Beroepsactie en Ethiek bogen bijna 100 Rotariërs uit D 2130 zich op 8 november over het onderwerp tijdens een interactief thema-event in het Gentse Wintercircus.
Knelpuntberoepen ontstaan, zoals bekend, wanneer de vraag naar bepaalde professionals groter is dan het beschikbare aanbod, vaak door vergrijzing, technologische veranderingen of te weinig instroom in opleidingen. Dit leidt tot personeelstekorten, hogere werkdruk en verminderde kwaliteit of continuïteit van diensten. Werkgevers moeten daardoor extra inspanningen leveren om personeel te vinden, zoals hogere lonen, bijkomende opleidingstrajecten of het aantrekken van buitenlandse werknemers.
Covoorzitters Frieda Mahieu en Dominiek De Leersnyder wezen er daarbij op dat bedrijven en organisaties staan te springen om gemotiveerde medewerkers terwijl sommig talent on- of onderbenut blijft. 'Dit spanningsveld raakt niet alleen de economie maar de hele samenleving. Op dit event willen we inzichten delen, ervaringen uitwisselen en zoeken naar kansen en oplossingen. We zijn er van overtuigd dat we als Rotariërs op dat vlak iets in beweging kunnen zetten.'
Freddy Van Malderen (directeur VDAB Oost-Vlaanderen) schetste als vertrekpunt een algemeen kader, waarbij hij opmerkte dat het om een complexe materie gaat, die te vaak gesimplificeerd wordt. Daarom gebruikte hij een aantal cijfers als vertrekbasis. In het Vlaamse Gewest ligt de werkzaamheidsgraad voor personen van 20 tot 64 jaar momenteel op net geen 78%. Oost-Vlaanderen doet het een stukje beter, met 78,9%. 2,5% ontvangt een werkloosheidsvergoeding, de anderen zijn bijvoorbeeld student, huisvrouw (of -man) of arbeidsongeschikt. Concreet telt Oost-Vlaanderen zo'n 53.000 werkzoekenden. Dat zij geen aansluiting vinden met de arbeidsmarkt, heeft grotendeels te maken met kwalitatieve factoren, zoals gebrek aan (de juiste) ervaring of opleiding en specifieke arbeidsomstandigheden die jobs in bepaalde sectoren weinig aantrekkelijk maken.
Aan de vraagzijde zien we dat het aantal vacatures de laatste maanden aan het dalen is; al blijven de haven van Gent en de Waaslandhaven veel medewerkers zoeken. 'In dit verband spreken we van de "spanningsgraad": hoeveel werkzoekenden kunnen we potentieel voorstellen per vacature? Nu ligt dat cijfer op 3,45, terwijl het idealiter 7 of 8 zou moeten bedragen. Er wordt immers geen rekening gehouden met vaardigheden, dipoma's etc., die van belang zijn om de functie goed in te vullen.'
Enkele ervaringen uit de dagelijkse praktijk kregen we van Caroline Van de Velde, CEO van Wienerberger Belgium. De producent van bakstenen en dakpannen stelt in ons land ongeveer 1.500 mensen te werk. 'Wij zijn constant op zoek naar nieuwe medewerkers, op alle niveaus. We krijgen meer en meer de indruk dat de vijver waarin we vissen leeggeraakt. Dat noodzaakt ons om veel meer energie te steken in rekrutering en interne opleiding dan vroeger. Ook sollicitanten zijn zich bewust van de krapte op de arbeidsmarkt, wat natuurlijk meespeelt bij de onderhandelingen over de arbeidsvoorwaarden.' Voor bepaalde technische profielen haalt Wienerberger medewerkers uit India en Marokko. Uitdagingen daarbij zijn het draagvlak hiervoor op de werkvloer en bij de vakbonden, de taalbarrière, bepaalde cultuurverschillen en vooral de zware administratieve last die dit met zich meebrengt.
Sander Thorrez van EdtechStation illustreerde dan weer hoe digitalisering een deel van de oplossing kan zijn. Niet per se om arbeidsplaatsen te schrappen, maar bijvoorbeeld in een leercontext. Een goed voorbeeld daarvan zijn de TEO-trainingsmodules, die bedrijven helpen om technisch talent te ontdekken en ontwikkelen. Daarbij wordt niet in de eerste plaats gekeken naar iemands opleiding en CV, maar naar motivatie en leervermogen. Een cruciale randvoorwaarde voor een succesvolle inzet van om het even welke technologie op dit vlak is het betrekken van werknemers vanaf de start van het implementatieproces. Positieve gebruikerservaringen en gebruiksvriendelijke technologie zijn niet alleen van belang voor de implementatie, maar stimuleren ook een cultuur van innovatie en leren op de werkvloer.
In een debat met deze drie experts, aangevuld met Rotariër Frederik D'hulster (directeur HOWest) en DG 2130 Etienne Verhasselt kwamen nog een waaier van andere aspecten aan bod. Bijvoorbeeld het onderwijs. Zo kan het zinvol zijn om sterk wetenschappelijke richtingen, die bijvoorbeeld toeleiden naar een ingenieursopleiding, over te hevelen naar technische scholen (die nog steeds gebukt gaan onder een imagoprobleem). In Zwitserland doen jongeren een bedrijfsstage vóór ze hun definitieve studiekeuze maken. Kan dat ook hier? Freddy Van Malderen toonde zich in die context een voorstander van een 'competentierapport', een overzicht van iemands sterke en mindere vaardigheden, vanaf de kleuterleeftijd. Vanuit het publiek vroeg men ook aandacht voor de positie van 55-plussers op de arbeidsmarkt. Uit onderzoek blijkt dat er een duidelijke leeftijdsdiscriminatie bestaat bij aanwervingsprocessen: oudere kandidaten krijgen beduidend minder vaak uitnodigingen voor sollicitatiegesprekken. Er kwam ook kritiek op de recente afschaffing van het zevende jaar beroepsonderwijs. Door dit extra specialisatie- en praktijktraject werden jongeren beter voorbereid op de arbeidsmarkt. Jonge afgestudeerden zullen minder 'werk-klaar' zijn of met te weinig bagage aan een graduaatsopleiding beginnen, zo luidt de vrees.
Wat kan Rotary ondernemen in dit verband? Een greep uit de voorstellen:
- Eerst en vooral: bewustzijn creëren en het thema knelpuntberoepen verder bespreekbaar maken. Veel Rotariërs zijn beroepsmatig op zoek naar nieuwe medewerkers, dus we kunnen zeker van elkaar leren.
- Waarom op POLARIS geen rubriek 'Rotariër zoekt werk' toevoegen op de districtspagina's?
- Mentorschap opnemen voor jonge talenten.
- Lobbyen bij beleidsmakers.
- Projecten als Rotary & Toekomst, Wetenschap & Techniek uitbreiden. Hierbij ontvangen Rotariërs schoolgroepen voor een bedrijfsbezoek en/of workshop, zodat kinderen belangstelling kunnen krijgen voor technische beroepen.
- Samenwerken met initiatieven als TAJO, een organisatie in die zich richt op het versterken van kwetsbare jongeren door middel van talentontwikkeling, motivatie en toekomstgerichte begeleiding.
- De traditie van de Rotary Beroepsinfodagen nieuw leven inblazen, waarbij Rotariërs en mensen uit hun netwerk jongeren helpen bij hun studiekeuze door te vertellen over de beroepspraktijk.
Het thema-event maakte alleszins duidelijk dat de uitdaging van knelpuntberoepen veel breder gaat dan louter het invullen van vacatures. Het raakt aan onderwijs, beleid, technologie, talentontwikkeling en de manier waarop we naar werk en werknemers kijken. Ondanks de complexiteit werd tijdens het debat ook een sterke bereidheid gevoeld om samen te werken en verantwoordelijkheid op te nemen. Rotary kan daarbij een verbindende rol spelen. De commissie Beroepsactie en Ethiek zal hierover binnenkort dan ook een reeks concrete aanbevelingen publiceren.