De bezorgdheid rond kinderen en schermtijd is de voorbije jaren alleen maar toegenomen. Toch ligt de oplossing volgens Tom Termote, expert mediawijsheid, niet simpelweg in het tellen van uren. “De discussie over hoeveel schermtijd een kind ‘mag’ hebben, is eigenlijk achterhaald,” zegt hij. “We moeten vooral kijken naar wát ze doen, hoe die technologie werkt, en welke impact dat heeft op hun ontwikkeling.” Op 27 mei organiseert Rc Ieper een infoavond over het onderwerp.
Termote is al jaren actief in het onderwijs. Zijn interesse in digitale gevaren begon al vroeg, met een bachelorproef in 2008 over de risico’s van het internet. “Dat was de periode waarin Facebook opkwam en fenomenen zoals sexting en phishing steeds zichtbaarder werden.” Vandaag, na vijftien jaar lesgeven in het college van Waregem, doceert hij cybersecurity, computernetwerken en programmeren bij VIVES, en geeft hij bovendien vormingen aan leerlingen, leerkrachten, ouders en bedrijven. Zijn missie: mensen wapenen tegen digitale valkuilen. “Ik noem het vaak: train the human firewall.”
Volgens Termote ligt een groot deel van het probleem bij de manier waarop populaire apps ontworpen zijn. Platformen zoals TikTok, Instagram, Snapchat en YouTube Shorts zijn gebouwd om gebruikers zo lang mogelijk vast te houden. “Ze slorpen enorm veel tijd op, waardoor je nauwelijks nog toekomt aan echt waardevolle activiteiten,” zegt hij. “En jongeren kiezen bovendien niet meer bewust welke content ze zien. Neem Instagram Reels: het platform bepaalt volledig wat je voorgeschoteld krijgt en in welke volgorde.”
Die combinatie van weinig controle en veel schermtijd creëert een moeilijke situatie. “Er is een duidelijk gebrek aan ‘user agency’. Jongeren worden gestuurd door algoritmes die inspelen op hun interesses, maar ook op hun angsten en onzekerheden.” Dat maakt de apps volgens hem in zekere mate verslavend. “We moeten beseffen: wij zijn niet de klanten, wij zijn het product. Bedrijven verzamelen zoveel mogelijk data om gerichte reclame te tonen.”
Voor volwassenen is het al moeilijk om die mechanismes te doorzien, laat staan voor kinderen. Vooral de opkomst van korte video’s vormt een risico. “Short format content, waarbij om de 15 à 20 seconden iets nieuws verschijnt, is bijzonder problematisch. Je krijgt geen tijd om na te denken of kritisch te reflecteren.” Dat heeft volgens hem gevolgen voor de aandachtsboog en emotionele regulering. “Alles volgt elkaar razendsnel op, en dat wordt losgelaten op een kinderbrein dat nog volop in ontwikkeling is.”
Tom Termote
De langetermijneffecten daarvan zijn nog onduidelijk. Termote verwijst naar inzichten van neuropsychiater Theo Compernolle, die stelt dat degelijk onderzoek moeilijk is omdat het onethisch zou zijn om een controlegroep volledig zonder smartphonegebruik op te laten groeien.
Toch wil Termote niet als een tegenstander van sociale media worden gezien. “Ik ben niet tegen sociale media op zich. Wel tegen de schadelijke mechanismes die bedrijven bewust inbouwen om hun winst te maximaliseren.” Zelf trekt hij duidelijke grenzen. “Mijn dochter krijgt onder de 16 jaar geen toegang tot functies zoals TikTok For You, Instagram Reels of YouTube Shorts.”
Opvallend is dat Termote in zijn vormingen zelden focust op het aantal uren schermtijd. “Ik leg eerder de pijnpunten bloot. Meestal trekken ouders daarna zelf de conclusie dat ze moeten inperken.” Hij pleit voor een aanpak op maat: afhankelijk van het kind, de situatie en de dag. “Een vaste regel zoals ‘maximaal twee uur per dag’ werkt niet voor iedereen.”
Wat hij wél aanbeveelt, is het stimuleren van alternatieven: verveling toelaten, buiten spelen, lezen, en schermgebruik zeker bij jonge kinderen zo lang mogelijk uitstellen. “Kinderen moeten leren zichzelf bezig te houden. Dat is essentieel voor hun ontwikkeling.”
Daarnaast benadrukt hij het belang van duidelijke grenzen. “Veel conflicten ontstaan omdat ouders zich meer als vrienden opstellen dan als opvoeders. Maar kinderen hebben nood aan structuur.” Hij waarschuwt ook voor het te snel introduceren van technologie. “Een eerste smartphone op 12 jaar en meteen toegang tot alle apps? Dat is vragen om problemen. Bouw het stapsgewijs op.” Wanneer kinderen agressief reageren als ze moeten stoppen met gamen of scrollen, pleit hij voor een consequente aanpak. “Dan zeg ik: een maand geen schermtijd, zonder discussie. Dat ga je geen tien keer moeten doen. Grenzen moeten duidelijk zijn.”
Tot slot wijst Termote op de voorbeeldfunctie van ouders. “Kinderen zien hun ouders voortdurend op schermen kijken, zelfs tijdens het eten. Dan kan je moeilijk verwachten dat zij het anders doen.” In zijn eigen gezin gelden daarom strikte regels. “Aan tafel zijn er nooit schermen. Voor niemand. Interactie is cruciaal voor de ontwikkeling van een kind.”
Kortom, niet alleen de duur van de schermtijd is van belang. “We moeten kinderen niet enkel beperken, maar vooral begeleiden. Want die digitale wereld gaat niet meer weg.”
Voordracht Tom Termote ‘Schermtijd bij jongeren’ bij Rc Ieper op woensdag 27 mei, 19u30 in Het Perron (Fochlaan 1, Ieper). Inschrijven via bdelandsheer@present-it.be.